Bestel vandaag een mocha en je krijgt espresso, chocolade en melk. Toch was het woord eerst de naam van een plaats: Mokka, in het Arabisch al-Makhā, een haven aan de kust van de Rode Zee, in Jemen. Tot het einde van de 17e eeuw werd bijna elke koffieboon die Europa dronk vanuit die haven verscheept.
Mokka beheerste de koffiehandel tot de jaren 1720, met een hoogtepunt in het eerste kwart van de 18e eeuw. Daarna nam Java het over, en de stad viel terug op de visserij. Zijn naam overleefde de handel: hij leeft voort in een melange, een koffiepot voor op het fornuis en een chocoladedrank.
Hoe kon een kleine haven de koffiehandel van de hele wereld in handen hebben, en waarom raakte hij die kwijt? Het verhaal loopt van een Ottomaanse douanewet tot Nederlandse plantages op Java, langs de pest en zandbanken. De bonen kwamen per kameel uit de heuvels naar beneden en voeren daarna rond Afrika of via de Rode Zee richting Caïro. Het verhaal verklaart ook waarom “mokka” op een koffiekaart zo'n verwarrend woord is geworden.
Een koffiehaven waar nooit één koffieboom groeide
Mokka is de eerste haven ten noorden van de Bab-el-Mandeb, de smalle zeestraat tussen de Rode Zee en de Arabische Zee. Het is er heet en droog. Koffie groeide er nooit: de bonen kwamen uit het bergachtige binnenland van Jemen.
De koffie zelf was overgestoken vanuit Ethiopië. Jemen was de eerste plek waar de plant buiten haar thuisland werd geteeld, en in de 15e en 16e eeuw was ze daar stevig ingeburgerd.
Boeren plantten haar op terrassen rond de bergdorpen, tussen hun voedselgewassen. Die terrassen, aangelegd in de jaren 1540, bleven de 150 jaar daarna de enige bron van gecultiveerde koffie ter wereld. Indiase kooplieden, de banianen, financierden de aanplant waarschijnlijk via hun kredietnetwerken.
Voordat de Ottomanen in 1538 Jemen bereikten, was Mokka een klein vissersdorp. Zij maakten er een havenstad van. Een wet maakte de haven onmisbaar: elk schip dat de Rode Zee binnenvoer, moest in Mokka aanleggen en tol betalen over zijn lading. De plek lag bovendien gunstig tussen de Rode Zee en de Arabische Zee.
In 1625 beschreef de Portugese jezuïet Jerónimo Lobo een stad die ooit weinig voorstelde en de belangrijkste stad van het door de Turken bestuurde Jemen was geworden. De pasja woonde nog altijd in Sana'a, twee dagreizen landinwaarts. Toen de Qasimidische dynastie de Ottomanen in 1635 verdreef, behield Mokka zijn belang.
De bloeitijd: wie dreef er handel in Mokka?
De grote jaren van Mokka lopen van ongeveer 1600 tot 1850, met een hoogtepunt in het eerste kwart van de 18e eeuw. In het begin was koffie maar een klein deel van de handel. Schepen vervoerden ook porselein, Indiaas textiel, metalen en tot slaaf gemaakte mensen uit Oost-Afrika.
Een haven van 23.000 mensen en vele talen
In de eerste twee decennia van de 17e eeuw groeide Mokka uit tot zo'n 23.000 inwoners, even groot als sommige Nederlandse of Engelse havens uit die tijd. De meesten waren mannen. Jemenieten, Jemenitische Joden, Somaliërs en al lang gevestigde Indiërs woonden er zij aan zij. Met de autoriteiten sprak men Arabisch en Turks, terwijl op de kades Perzisch, Portugees, Engels, Nederlands en Maleis klonken.
Bezoekende handelaren vormden een kleine minderheid van 1.500 tot 2.000 mensen. De moesson bepaalde de kalender. Schepen uit India en Oost-Afrika kwamen in maart aan en vertrokken in september, want Indiase bemanningen moesten in oktober thuis zijn, anders kregen ze tegenwind.
De Europeanen komen
De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) werd in 1602 opgericht. Nederlandse handelaren bezochten Aden in 1614 en kwamen voor het eerst naar Mokka in 1616, maar moesten enkele jaren wachten voordat ze een vestiging konden openen. De Engelsen bereikten de Jemenitische koffiemarkten in 1609. Dat jaar noteerde de zeeman John Jourdain dat koffie “een grote koopwaar is, want het wordt naar Groot-Caïro en alle andere plaatsen van Turkije gebracht, en naar de Indiën.”
In 1640 bood een Nederlandse koopman, Wurffbain, in Amsterdam de eerste handelslading mokkakoffie aan. Regelmatige invoer begon in 1663. Engelse, Nederlandse en Franse compagnieën hielden allemaal factorijen, oftewel handelsposten, in de stad.
Van de heuvels naar de kades
Koffie bereikte Mokka per kameel, vooral vanaf de markt van Bayt al-Faqih in het binnenland. Eén levering aan de Engelsen kon 50 tot 60 kameelladingen beslaan.
Vanaf daar nam de koffie twee routes. Europese schepen brachten haar rond Kaap de Goede Hoop. Turkse kooplieden stuurden haar via Suez naar Caïro en de Nijl af naar Alexandrië, waar de pasja de prijs in Caïro vaststelde naargelang het aanbod. Tot het einde van de 17e eeuw vertrok vrijwel alle koffie die voor Europa bestemd was uit Mokka. In 1722 ontving Engeland alleen al 60.000 tot 70.000 balen per jaar.
Hoe een haven een woord werd: mokka, moka en caffè mocha
Koffie die via de haven werd verscheept, nam de naam van die haven mee overzee, en die naam overleefde de handel. William Ukers, auteur van All About Coffee, schreef in 1922 dat de naam Mokka voorgoed aan Jemenitische koffie was blijven hangen. Hij beschreef kleine, harde, onregelmatige bonen, olijfgroen tot lichtgeel, met een wijnachtige smaak en een hoge zuurgraad.
De spelling verschoof al snel naar “moka”, gebruikt voor de krachtige, scherpe koffies uit Jemen. Sommige natuurlijk verwerkte koffies van elders dragen die naam nog, zoals Moka Harrar uit Ethiopië, met dezelfde wilde, fruitige tonen. Jemenitische bonen worden ook verkocht als Sanani, “uit Sana'a”.
De zuurgraad van mokka en de lage prijs van Java leidden tot de eerste koffiemelange. Mokka-Java combineerde de levendige mokka met de body van een goedkopere Java, wat ook de prijs drukte. Oude kenners zwoeren nog bij twee derde Java en een derde mokka. De naam Mokka-Java werd nooit beschermd en werd eerder een stijlaanduiding van branders dan een herkomst.
In 1912 oordeelde een rechtbank in Chicago dat Ethiopische koffie als “Abyssinian Mocha” moest worden verkocht; daarna reserveerden de Amerikaanse autoriteiten de naam “Mocha” zonder toevoeging voor koffie uit Jemen.
Het woord bleef reizen. In Duitsland heet Turkse koffie Mokka, en de moka, de koffiepot voor op het fornuis, dankt zijn naam aan de stad.
De caffè mocha met chocolade kwam veel later. In Amerikaanse handboeken voor koffiehuizen uit de jaren 1960 kwamen de caffè chocolaccino en de caffè Borgia er het dichtst bij. In 1993 deden Amerikaanse cafés gewoon chocoladesiroop in een latte en noemden dat een mocha.
Hoe Jemen zijn monopolie verloor
De heersers van Jemen bewaakten hun bomen angstvallig. Bonen mochten het land pas verlaten nadat ze gekookt of geroosterd waren, zodat ze niet meer konden ontkiemen. Koffiezaden verliezen hun kiemkracht bovendien snel, wat sommige vroege mislukkingen in het buitenland kan verklaren.
Het slot hield geen stand. Volgens de Indiase overlevering smokkelde een moslimpelgrim, Baba Budan, zaden naar Chickmaglur in Mysore. Het verhaal is een legende, en de datum is omstreden: 1600 in sommige bronnen, 1695 in betere. Het volledige verhaal van die gestolen planten lees je in onze geschiedenis van de verspreiding van koffie over de wereld.
Java draait de rollen om
In 1696 gingen planten, gekweekt uit Arabisch zaad, van Malabar naar Java, waar ze verloren gingen door een aardbeving en een overstroming. Een tweede zending stekken in 1699 overleefde en werd de stamvader van alle koffie in Nederlands-Indië. De eerste regelmatige lading, 406 kg, bereikte Holland in 1711.
De ineenstorting was bruut. In 1721 kwam 90% van de koffie die in Amsterdam werd verkocht uit Mokka. In 1726 leverde Java 90%.
Java gold als minder goed van kwaliteit, en het was goedkoper. De VOC legde lokale vorsten quota en vaste prijzen op, en die lieten hun onderdanen koffie telen als schatting. Deze dwangarbeid duurde tot ver in de 19e eeuw.
Bourbon, het Caribisch gebied en daarna Brazilië
Anderen volgden. De VOC plantte koffie in Suriname in 1712. De Fransen brachten in 1715 planten uit Mokka naar Bourbon, het huidige Réunion. De plantages daar draaiden op de arbeid van tot slaaf gemaakte Afrikanen. Het eiland gaf zijn naam aan de variëteit Bourbon, die nu bekendstaat om haar zoete kopprofiel.
Koffie bereikte hetzelfde jaar Saint-Domingue (Haïti) en in 1723 Martinique. Tussen 1787 en 1789 produceerden de Franse koloniën meer dan twee derde van de koffie in de wereld. De productie verschoof naar West-Indië, daarna naar Oost-Indië en vervolgens naar Brazilië.
Zandbanken, pest en Aden: waarom raakte Mokka in verval?
Geen enkele klap maakte in één keer een einde aan Mokka. In de 18e eeuw doodde een pestepidemie de helft van de stad, en Mokka is daar nooit echt van hersteld. Toen Carsten Niebuhr de stad in de jaren 1760 bezocht, was het verval al begonnen. Zijn plattegrond van stad en haven verscheen in 1776 in Amsterdam.
Ook van over het water kwam concurrentie. Mokka leunde zwaar op Ethiopische koffie uit de omgeving van Harar, die Somalische kooplieden vanuit Berbera verscheepten: tot twee derde van de aanvoer. Halverwege de jaren 1830 verkocht Ethiopië koffie aan Noord-Afrika voor een derde van de prijs van Arabische bonen.
Oorlog vergrootte de schade. In december 1820 verwoestten een Brits oorlogsschip en troepen van de Engelse Oost-Indische Compagnie de twee forten van de stad. Ibrahim Pasja van Egypte haalde later de zeewering en de citadel neer. Door zandbanken was de ankerplaats moeilijk vrij te houden, en begin 19e eeuw werd de haven voor de koffiehandel verlaten.
Toen Groot-Brittannië Aden in handen had, verhuisde de handel daarheen en naar Hodeida. In 1922 bereikte Jemenitische koffie de wereld vooral via Aden.
Bezoekers zagen het resultaat. In 1859 trof Jacob Saphir veel lege huizen aan. In 1909 noemde de ontdekkingsreiziger Hermann Burchardt de stad “een van de meest godvergeten plaatsjes van Azië”. In 1955 opende een moderne haven, maar de economie van de stad draait nu grotendeels op de visserij. In 2005 telde ze 16.794 inwoners.
De oorlog heeft de stad opnieuw gevonden. De Houthi's namen Mokka in 2015 in, en regeringsgezinde troepen veroverden de stad in 2017. Op 10 september 2026 grepen Houthi-strijdkrachten de stad opnieuw. Op 5 oktober beweerden regeringstroepen haar te hebben heroverd, een bewering die de dag erna ter plaatse werd betwist.
Heiligen, vuurtorens en gastenverblijven: de legendes van Mokka
De heilige die koffie “uitvond”
De beschermheilige van Mokka is Ali ibn Omar al-Shadhili. In 1609 noteerde de Engelsman William Revett in Mokka dat deze heilige man als eerste koffie dronk.
Een andere legende vertelt over sjeik Omar, die rond 1258 de woestijn in werd verbannen en daar overleefde op gekookte koffiekersen. Dankzij zijn genezingen keerde hij in triomf terug. Net als andere legendes over de oorsprong van koffie zijn dit verhalen, geen geschiedenis.
Een minaret als vuurtoren, een gastenverblijf voor iedereen
De minaretten van de al-Shadhili-moskee wezen schepen de weg naar de haven. Alleen kleine vaartuigen konden binnenvaren: grote schepen lagen minstens twee kilometer buitengaats voor anker.
In de jaren 1750 verhuurde een enorm “logement van de profeet Mohammed” honderden cellen aan elke vreemdeling, van welk geloof ook. Zo'n 400 Joodse handelsfamilies woonden in hutten met rieten daken buiten de muren.
Een voorproef van het oude Mokka: hoe smaakt Jemenitische koffie nu?
Net als zijn buren aan de overkant van de Rode Zee, die we bespreken in onze gids over Afrikaanse koffieherkomsten, teelt Jemen koffie voor de verkoop. Het land doet dat al langer dan enig ander land, en zijn koffie is nooit een bulkproduct geworden.
Variëteiten die daar werden geselecteerd, liggen aan de basis van koffie overal ter wereld, behalve waarschijnlijk in Ethiopië. Slechts 3% van het land is bebouwbaar, en de terrassen moeten worden geïrrigeerd. Water is zo schaars dat alle Jemenitische koffie natuurlijk verwerkt is: de kersen drogen in hun geheel, meestal op daken.
In de kop kun je gedroogd fruit verwachten, een wijnachtige zuurgraad en een wilde, licht gefermenteerde toets waar sommige drinkers dol op zijn. Afgelegen boerderijen hebben veel oude lokale variëteiten bewaard: Mattari, Harazi, Ismaili of Sanani. Koffies zijn zelden verder te herleiden dan tot een regio en worden vaak verkocht als “Mocha” plus de naam van een variëteit.
Jemen produceerde in 2016 125.000 zakken van 60 kg. Sinds het begin van de oorlog in 2015 is de export gedaald tot iets meer dan de helft van het vooroorlogse niveau. Sterke vraag en een beperkte productie houden de prijzen hoog, en ongeveer de helft van de export gaat naar Saudi-Arabië. Ethiopische koffie wordt steeds vaker als Jemenitisch verkocht.
De inwoners zetten ook qishr, de gedroogde schil van de koffiekers, als thee. De haven is in verval geraakt, maar haar naam staat nog altijd voor een van de zeldzaamste koffieherkomsten.













