Stel je een petitie voor van "vele duizenden weelderige goede vrouwen, smachtende in het uiterste gebrek." Hun vijand is koffie, die de Londense echtgenoten in bed tot niets meer in staat zou maken. Dit is The Women's Petition Against Coffee, in 1674 in Londen gedrukt, en weinig documenten uit de geschiedenis van koffie zijn zo grappig of zo grof.
Achter de schunnige grappen laat het pamflet zien hoe vreemd deze drank de Engelsen ooit voorkwam. Het neemt ons ook mee het vroege koffiehuis in: het lawaai, het ijdele gepraat en de mensen die er niet in mochten. Maar het is satire, dus je moet het eerst als grap lezen voordat je het als bewijs kunt lezen.
De citaten hieronder, vertaald uit het Engels, behouden de toon van toen, en de grofheid van toen.
Wie schreef aan de "Hoeders van de Vrijheid van Venus"?
Het pamflet draagt zijn datum op de titelpagina: "Londen, gedrukt 1674." Een gedigitaliseerde microfilmkopie op het Internet Archive, uit de collectie Early English Books 1641-1700, telt na de titelpagina slechts zes genummerde pagina's. De volledige titel zet meteen de toon:
"The Women's Petition Against Coffee. Ter openbare overweging voorleggende de grote ongemakken die hunne sekse overkomen door het bovenmatig gebruik van dat uitdrogende, verzwakkende vocht."
De tekst is "aangeboden aan de hoogedele Hoeders van de Vrijheid van Venus." Geen enkele echte instantie draagt die naam. De petitie zelf opent met een groet aan "het achtbare Hof der Vrouwelijke Bijzitsters, enz." en sluit af met de wens dat het verbod geldt "in alle Utopische Gewesten". De plechtige vorm van een petitie is de eerste grap.
Op de titelpagina staat geen auteur, alleen "Door een Welwillende". Veel onderzoekers vermoeden dat een man het schreef, al valt dat niet te bewijzen. Het kan afkomstig zijn van mannen die dachten dat hun pleidooi tegen koffie verder zou reiken uit de mond van vrouwen.
De titel zegt "women", maar niemand weet wie deze tekst schreef, of vrouwen er enig aandeel in hadden. Hij vertelt ons niet rechtstreeks wat de vrouwen van Londen echt dachten. In de kern is het een humoristisch werk, een overdreven versie van een standpunt dat vroege tegenstanders van koffie werkelijk innamen.
"Zo mager als de honger": wat deed koffie met de Londense echtgenoten?
Het basisargument is eenvoudig: koffie maakte de mannen van Londen ongeschikt om hun vrouwen in bed te bevredigen. De indieners van de petitie vertellen het als een zondeval. Engeland wordt geprezen als "een paradijs voor vrouwen", zeggen ze, dankzij de "kloeke bedrijvigheid" van zijn mannen, ooit "met recht geacht de bekwaamste volbrengers der christenheid".
"Nimmer droegen mannen wijdere broeken, of borgen zij daarin minder metaal van welke soort ook." Dan volgt een sterk verhaal: een prins van Spanje "zag zich genoopt een wet te maken, dat mannen de grote gunst aan hunne vrouwen niet mochten herhalen, boven NEGEN maal in één nacht". De zucht volgt meteen: "Maar helaas! helaas! Die vurige dagen zijn voorbij."
De boosdoener is "dat nieuwerwetse, gruwelijke, heidense vocht genaamd KOFFIE". De aanklacht begint met "het opdrogen van het levensvocht" en wordt al snel erger. Koffie, schrijven de indieners:
"heeft onze echtgenoten zo ontmand, en onze minzamere galants zo kreupel gemaakt, dat zij zo onmachtig zijn geworden als de ouderdom, en zo onvruchtbaar als die woestijnen vanwaar die ongelukkige bes heet te komen."
Het "gedurig nippen aan deze erbarmelijke drank" kan "mannen van twee en twintig beheksen, en de broeknestel knopen zonder toverij." Drinkers worden "zo mager als de honger, zo gerimpeld als de nijd". Ze "komen ervan terug met niets vochtigs dan hun snotterige neuzen, niets stijfs dan hun gewrichten, en niets staande dan hun oren."
Eén regel kan een moderne koffiedrinker doen glimlachen: "Zij geven voor dat het hen wakker houdt, doch wij bevinden uit ellendige ervaring dat zij daarna rustig genoeg slapen."
De militaire grappen maken het af. Net als jonge militieleden die worden opgeroepen, presenteren de echtgenoten het geweer "doch kunnen geen vuur geven, of laten hoogstens een flits op de pan zien".
Binnen in het koffiehuis dat de indieners bespotten
Pasqua Rosee opende in 1652 het eerste koffiehuis van Londen, het pamflet kwam dus zo'n twintig jaar later. Rosee had zijn eigen pamflet van één pagina, The Vertue of the Coffee Drink. Daarin beloofde hij dat koffie "de slaperigheid zou weren, en een mens bekwaam zou maken tot zijn bedrijf". Hij noemde koffie zelfs "zeer goed om miskramen te weren bij kinderdragende vrouwen", een bewering die qua strekking lijnrecht tegenover de Women's Petition staat.
Binnen kon je de ontleding van een dolfijn bijwonen, een olifant of neushoorn bezichtigen, of boeken kopen op een kaarsveiling. Je kon ook wedden op berengevechten, in aandelen handelen, tulpen of pornografische pamfletten kopen en post lezen die aan je tafel werd bezorgd. Vrouwen mochten er echter doorgaans niet in, tenzij ze drankjes serveerden of als prostituee werkten. Als vrouwen de petitie inderdaad schreven, protesteerden ze misschien eerder tegen die uitsluiting dan tegen de drank zelf.
Lawaai, en niets dan lawaai
De petitie verwijt de mannen dat ze nog meer praten dan de vrouwen. Koffiedrinkers zijn "als zovele kikkers in een poel, zij slurpen modderig water, en mompelen nietszeggende noten". Een half dozijn van hen "overbabbelt een gelijk getal van ons bij een kraambezoek", zonder "voorzitter noch regelen".
Hun "hete twisten" gaan over "welke kleur de Rode Zee heeft; of de Grote Turk een lutheraan is dan wel een calvinist; wie de schoonvader van Kaïn was". Een gevaar voor de regering vormen ze evenmin: ze zijn "te tam en te praatziek om ooit wanhopige staatkundigen te worden". Al pratend kunnen ze "nu en dan een vloot vernielen, of tien duizend Fransen doden". In levenden lijve zijn ze "nauwelijks goed genoeg voor de lijfwacht van een kersenboom".
De prijs thuis
De drank zelf wordt niet gespaard: "een weinig laag, zwart, dik, smerig bitter, stinkend, walgelijk poelwater". De armen, met "nauwelijks twee pence om brood voor hunne kinderen te kopen, moeten elke avond een penny verspillen aan dit smakeloze goedje". Die penny komt uit een satire en bewijst dus niets over de werkelijke prijs. Zelfs een echtgenoot die een vroedvrouw moet gaan halen, "moet onderweg een uur toeven om zijn twee kommen te drinken, & twee pijpen".
Het koffiehuis is in dit verhaal "slechts een koppelaar van de taveerne". Echtgenoten worden, "als kaatsballen tussen twee rackets", de hele dag tussen die twee "heen en weer gekaatst". Hun vrouwen zitten tot twaalf uur 's nachts alleen te wachten.
Achter de grappen: wat onthult de petitie echt?
De indieners beweren dat hun oordeel volgt op "een ernstig onderzoek, en bespreking van de zaak door de geleerden der faculteit". Achter die grap zit echte geneeskunde. De humorenleer ging ervan uit dat het lichaam vier lichaamssappen had, waarvan een verstoord evenwicht ziekte veroorzaakte. Het idee dat koffie de lust vermindert, was al oud. De arts Rhazes schreef dat het "een drank is die goed is voor mensen met een hete natuur, maar het libido vermindert".
Artsen waren het niet allemaal eens. De Oxfordse arts Thomas Willis, die in de jaren 1640 en 1650 schreef, verbond koffie met nuchterheid in plaats van dronkenschap. Ook Frankrijk kende zijn aanvallen: in 1679 beschuldigde een arts uit Marseille koffie ervan mensen van wijn af te houden. Enkele jaren later gaf een andere arts het de schuld van "algehele uitputting, verlamming en impotentie".
Pamfletten als dit overdreven "de nuchtere waarschuwingen van de medische wereld van die tijd". In de woorden van Brian Cowan "haalden de teksten eigenlijk de ernst uit die zorgen". De spottende toon kan koffie dus hebben geholpen om zich te verspreiden.
Een buitenlandse drank in een nerveus land
"Heidens" was geen willekeurige belediging. Koffie had diepe wortels in de islamitische wereld, en werd grotendeels verspreid door Joodse of Armeense immigranten uit het Ottomaanse Rijk. Veel Europeanen kenden alcohol maar geen stimulerende middelen, en stonden perplex van de effecten van koffie. De ophef over de "heidense" Turkse herkomst vergrootte bovendien de publieke belangstelling: slechte publiciteit werkte.
Ook nationale trots drijft het pamflet, in een strijd tussen eigen ale en geïmporteerde koffie. Zijn mannen zijn "verfranst", en het verdedigt de "goede oude oorspronkelijke wijze van ale-drinken" tegen "uitheemse dranken", in de hoop op een "ras van kloeke helden".
Het hoort ook bij de Restauratie, de drie decennia na het bewind van Cromwell, een tijd van gewaagde experimenten met seks, drugs, het sociale leven en nieuwe vormen van schrijven. Vrouwen mochten op openbare podia acteren, en de schrijfster Aphra Behn begon met haar gedrukte werk brede erkenning te krijgen. Een schunnige tekst met vrouwenstemmen past goed in dat klimaat.
Na de petitie: stopte iemand met koffiedrinken?
De slotwens is precies: "dat het drinken van KOFFIE op zware straffen verboden worde aan alle personen beneden de ouderdom van drie snees", dat wil zeggen zestig. In de plaats komen "krachtig schuimend bier, hanen-ale, hartversterkende Canarische wijn, herstellende malaga's", en "rugversterkende" chocolade. De echtgenoten zouden dan "enig ander getuigenis geven dat zij mannen zijn, behalve hun baarden en het dragen van lege pantalons". Ze zouden niet langer "het gevaar lopen door dildo's tot hoorndrager gemaakt te worden".
Er kwam niets van terecht. De petitie had geen invloed op de opmars van koffie in Engeland. Koffiehuizen en consumptie bleven tot in de achttiende eeuw groeien. Wel keerde zesentwintig jaar later een ingekorte versie terug, als de "City Wife's Petition Against Coffee".
In 1663 werden alleen al in de City of London, de "Square Mile" in het commerciële hart van de hoofdstad, 82 koffiehuizen gemeld. In 1739 kwam een latere telling uit op 144 in de City en 551 in de hele metropool, ongeveer één per 1.000 inwoners. Het was later thee die koffie in Groot-Brittannië verdrong.
De echte dreiging kwam van elders. Na 1660 maakte Karel II tweemaal aanstalten om op te treden tegen koffiehuizen, die hij als centra van oppositie zag. Elke keer praatten zijn ministers het hem uit het hoofd, met de opmerking dat zijn eigen aanhangers er ook gebruik van maakten.
Een proclamatie van de koning droeg magistraten ook op om "alle vergunningen te herroepen en nietig te maken" voor de verkoop van "enige koffie, chocolade, sorbet of thee". Ze klaagde dat "vele neringdoenden en anderen hierin veel van hun tijd verkwisten". De maatregel zou op 10 januari 1676 ingaan, maar werd twee dagen eerder ingetrokken. Niets van wat we vonden verbindt haar met het pamflet.
Anekdotes uit de eerste jaren van koffie in Engeland
De klaagzang van Tom Farthing
De petitie barst uit in een spotlied: "Tom Farthing, Tom Farthing, waar zijt gij geweest, Tom Farthing?" De volgende regels leveren de clou: "Twaalf uur eer gij binnentreedt, Twee uur eer gij begint, En dan ten leste niets vermoogt".
Het toneelstuk waar Samuel Pepys niet tegen kon
Koffie verscheen in 1667 voor het eerst op het Engelse toneel, in Tarugo's Wiles, or the Coffee House van Thomas St. Serf. Karel II en de hertog van York woonden de première bij. Samuel Pepys noemde het "het belachelijkste en flauwste stuk dat ik ooit in mijn leven zag".
Het eerste kopje dat John Evelyn ooit zag
John Evelyn, student aan Balliol College in Oxford, schreef dat Nathaniel Conopios, een bezoeker uit Griekenland, "de eerste was die ik ooit koffie zag drinken".
Wat een 350 jaar oude schuine mop ons nog vertelt
De petitie bewijst niet dat de vrouwen van Londen in opstand kwamen tegen koffie, want we weten niet wie haar schreef. Over wat koffie met het lichaam doet, zegt ze niets betrouwbaars. En ze hield niets tegen: de "smerig bittere" drank die ze aanviel, bleef klanten winnen.
Haar waarde ligt elders. Wie goed leest, ziet een samenleving die tegelijk kennismaakt met een nieuw stimulerend middel en een nieuw soort ruimte. De angst voor buitenlandse invloed, de waarschuwingen van de artsen en de woede over afwezige echtgenoten kwamen allemaal in hetzelfde kopje terecht.
De spot wijst ook op iets echts. Koffiehuizen gaven mensen van uiteenlopende politieke overtuigingen een openbare ruimte om elkaar te ontmoeten, plannen te smeden en te debatteren. De "kikkers in een poel" waren soms met serieuze zaken bezig. Lloyd's Coffee House aan Tower Street, opgericht in 1688, lag aan de basis van de verzekeringsmarkt Lloyd's of London, die nog altijd bestaat.
Dus de volgende keer dat je bij een koffie blijft hangen en de wereld verbetert, denk dan aan dit pamflet. Iemand vond die gewoonte ooit belachelijk genoeg om er zes pagina's smerige grappen over te schrijven.
