Wyobraź sobie petycję od „kilku tysięcy hożych, poczciwych niewiast, marniejących w ostatecznym niedostatku”. Ich wrogiem jest kawa, oskarżana o to, że londyńscy mężowie są w łóżku do niczego. To Petycja kobiet przeciw kawie (The Women's Petition Against Coffee), wydrukowana w Londynie w 1674 roku, i niewiele dokumentów w historii kawy jest równie zabawnych i równie dosadnych.
Poza sprośnymi żartami pamflet pokazuje, jak dziwny wydawał się kiedyś Anglikom ten napój. Prowadzi nas też do wnętrza dawnej kawiarni: pokazuje jej hałas, jałowe rozmowy i ludzi, których do niej nie wpuszczano. To jednak satyra, więc zanim przeczytamy ją jako świadectwo, trzeba ją przeczytać jako żart.
Cytaty poniżej zachowują dawny język i dawną dosadność.
Kto napisał do „Strażników Swobód Wenery”?
Pamflet podaje datę na stronie tytułowej: „Londyn, wydrukowano 1674”. Zdigitalizowana kopia z mikrofilmu w Internet Archive, z kolekcji Early English Books 1641-1700, pokazuje zaledwie sześć ponumerowanych stron po stronie tytułowej. Pełny tytuł od razu nadaje ton:
„Petycja kobiet przeciw kawie. Przedstawiająca pod rozwagę publiczną wielkie niedogodności, jakie spadają na ich płeć wskutek nadmiernego używania tego wysuszającego, osłabiającego trunku”.
Tekst został „przedłożony Jaśnie Wielmożnym Strażnikom Swobód Wenery”. Żadna prawdziwa władza nie nosi tej nazwy. Sama petycja zaczyna się od pozdrowienia dla „Czcigodnej Rady Niewieścich Asystentek itd.”, a kończy życzeniem, by zakaz obowiązywał „na wszystkich Ziemiach Utopijnych”. Uroczysta forma petycji to pierwszy żart.
Strona tytułowa nie wymienia autora, podaje tylko „Przez Życzliwego”. Wielu badaczy podejrzewa, że napisał to mężczyzna, choć nie da się tego dowieść. Tekst mógł wyjść spod pióra mężczyzn, którzy uznali, że ich sprawa przeciw kawie zajdzie dalej, gdy przemówi głosem kobiet.
W tytule mowa o „kobietach”, ale nikt nie wie, kto napisał ten tekst ani czy kobiety miały w tym jakikolwiek udział. Nie daje on żadnego bezpośredniego świadectwa tego, co naprawdę myślały londynki. W gruncie rzeczy to utwór humorystyczny, przesadzona wersja stanowiska, które pierwsi przeciwnicy kawy rzeczywiście zajmowali.
„Chudzi jak głód”: co kawa zrobiła londyńskim mężom?
Podstawowy argument jest prosty: kawa sprawiała, że londyńscy mężczyźni nie potrafili zaspokoić żon w łóżku. Petycjonistki opowiadają o tym jak o upadku z wysoka. Anglię, mówią, wychwala się jako „Raj dla Kobiet” dzięki „żwawej aktywności” jej mężczyzn, niegdyś „słusznie uważanych za najzdolniejszych wykonawców w całym chrześcijaństwie”.
„Nigdy mężczyźni nie nosili większych portek ani nie mieli w nich mniej hartu wszelakiego”. Potem następuje bajda: książę hiszpański „musiał ustanowić prawo, by mężczyźni nie powtarzali Wielkiej Uprzejmości wobec żon więcej niż DZIEWIĘĆ razy w ciągu nocy”. Zaraz potem rozlega się westchnienie: „Ale niestety! Niestety! Minęły owe żwawe dni”.
Winowajcą jest „ten nowomodny, obrzydliwy, pogański trunek zwany KAWĄ”. Akt oskarżenia zaczyna się od „wysuszania wilgoci pierwotnej” i szybko robi się gorzej. Kawa, piszą petycjonistki:
„tak porobiła z naszych mężów rzezańców i okaleczyła naszych co uprzejmiejszych galantów, że stali się niemocni jak starość i bezpłodni jak owe pustynie, skąd ta nieszczęsna jagoda podobno pochodzi”.
„Ciągłe popijanie tego marnego napoju” może „rzucić urok na mężczyzn dwudziestodwuletnich i zasznurować saczek bez żadnych czarów”. Pijący stają się „chudzi jak głód, pomarszczeni jak zawiść”. Wracają od niej, „mając wilgotne jedynie zasmarkane nosy, sztywne jedynie stawy, a stojące jedynie uszy”.
Jedno zdanie może wywołać uśmiech u dzisiejszego amatora kawy: „Utrzymują, że nie pozwala im zasnąć, my zaś wiemy z parszywego doświadczenia, że śpią po niej dość spokojnie”.
Dzieła dopełniają żarty wojskowe. Niczym młodzi żołnierze pospolitego ruszenia wezwani do służby, mężowie prezentują broń, „ale ognia dać nie potrafią, a najwyżej spalą na panewce”.
Wewnątrz kawiarni wyśmiewanej w petycji
Pasqua Rosee otworzył pierwszą londyńską kawiarnię w 1652 roku, więc pamflet pojawił się jakieś dwadzieścia lat później. Rosee miał własną jednostronicową ulotkę, The Vertue of the Coffee Drink. Obiecywała ona, że kawa będzie „zapobiegać senności i czynić człowieka zdatnym do interesów”. Nazywała nawet kawę „bardzo dobrą na zapobieganie poronieniom u kobiet brzemiennych”, co w swym duchu stoi w sprzeczności z Petycją kobiet.
W środku można było obejrzeć sekcję delfina, zobaczyć wystawionego słonia lub nosorożca albo kupić książki na aukcji przy świecy. Można też było obstawiać walki niedźwiedzi, handlować akcjami, kupować tulipany lub pornograficzne broszury i czytać pocztę dostarczaną do stolika. Kobiet jednak zwykle nie wpuszczano, chyba że podawały napoje albo pracowały jako prostytutki. Jeśli petycję rzeczywiście napisały kobiety, mogły protestować raczej przeciw temu wykluczeniu niż przeciw samemu napojowi.
Hałas i nic poza hałasem
Petycja zarzuca mężczyznom, że przegadują kobiety. Pijący kawę są „jak żaby w kałuży: chłepczą mętną wodę i mamroczą nic nieznaczące nuty”. Pół tuzina z nich „przegada tyle samo z nas na babskich plotkach”, bez „moderatora i reguł”.
Ich „gorące spory” dotyczą tego, „jakiego koloru jest Morze Czerwone; czy Wielki Turek jest luteraninem, czy kalwinistą; kto był teściem Kaina”. Nie zagrażają też władzy, będąc „zbyt potulni i zbyt gadatliwi, by zostać politycznymi desperatami”. W rozmowie mogą „od czasu do czasu zniszczyć flotę albo zabić dziesięć tysięcy Francuzów”. W rzeczywistości „ledwie nadają się do gwardii przybocznej drzewa wiśniowego”.
Koszty dla domu
Sam napój nie doczekuje się litości: „odrobina lichej, czarnej, gęstej, paskudnie gorzkiej, śmierdzącej, mdłej wody z kałuży”. Biedacy, mając „ledwie dwa pensy na chleb dla dzieci, muszą co wieczór wydać pensa na to mdłe świństwo”. Ten pens pochodzi z satyry, więc niczego nie dowodzi w sprawie prawdziwej ceny. Mąż posłany po akuszerkę i tak „musi po drodze zabawić godzinę, by wypić swoje dwie czarki i wypalić dwie fajki”.
Kawiarnia jest w tej opowieści „tylko rajfurką tawerny”. Mężowie, „jak piłki tenisowe między dwiema rakietami”, są przez cały dzień „odbijani tam i z powrotem” między jedną a drugą. Ich żony czekają samotnie do dwunastej w nocy.
Pod warstwą żartów: co naprawdę ujawnia petycja?
Petycjonistki twierdzą, że ich werdykt wynika z „poważnego dochodzenia i omówienia sprawy przez uczonych fakultetu”. Za tym żartem stoi prawdziwa medycyna. Medycyna humoralna głosiła, że ciało ma cztery humory, których zachwiana równowaga wywołuje choroby. Przekonanie, że kawa osłabia pożądanie, było już wtedy stare. Lekarz Rhazes pisał, że „to napój dobry dla osób o gorącej naturze, lecz osłabia libido”.
Lekarze nie byli jednak zgodni. Oksfordzki lekarz Thomas Willis, piszący w latach 40. i 50. XVII wieku, wiązał kawę z trzeźwością, a nie z upojeniem. We Francji też nie brakowało ataków: w 1679 roku lekarz z Marsylii oskarżył kawę o to, że odwodzi ludzi od wina. Kilka lat później inny lekarz obwinił ją o „ogólne wyczerpanie, paraliż i impotencję”.
Pamflety takie jak ten wyolbrzymiały „trzeźwe przestrogi ówczesnej opinii medycznej”. Jak ujmuje to Brian Cowan, „teksty te w istocie umniejszały powagę tych obaw”. Żartobliwy ton mógł więc pomóc kawie w rozprzestrzenianiu się.
Obcy napój w niespokojnym kraju
Słowo „pogański” nie było przypadkową obelgą. Kawa miała głębokie korzenie w świecie muzułmańskim, a rozpowszechniali ją głównie żydowscy lub ormiańscy imigranci z Imperium Osmańskiego. Wielu Europejczyków znało alkohol, ale nie środki pobudzające, i działanie kawy wprawiało ich w zdumienie. Wrzawa wokół jej „pogańskiego” tureckiego pochodzenia zwiększyła też zainteresowanie publiczności: zła reklama zadziałała.
Pamfletem kieruje też duma narodowa, w walce między rodzimym piwem ale a importowaną kawą. Mężczyźni są w nim „sfrancuziali”, a sam pamflet broni „dobrego, starego, pierwotnego zwyczaju picia piwa ale” przed „obcymi trunkami”, w nadziei na „plemię krzepkich bohaterów”.
Należy też do epoki restauracji Stuartów, trzech dekad po rządach Cromwella, czasu śmiałych eksperymentów z seksem, narkotykami, życiem towarzyskim i nowymi rodzajami pisarstwa. Kobiety mogły występować na publicznych scenach, a pisarka Aphra Behn zaczęła zdobywać szerokie uznanie dzięki drukowanym utworom. Sprośny tekst pisany głosem kobiet dobrze pasuje do tego klimatu.
Po petycji: czy ktoś przestał pić kawę?
Końcowe żądanie jest precyzyjne: „picie KAWY ma być pod surowymi karami zakazane wszelkim osobom poniżej kopy lat”, czyli sześćdziesięciu. Zamiast niej pojawiają się „krzepkie, mocne piwo, cock-ale, krzepiące wina kanaryjskie, wzmacniające malagi” i czekolada „wzmacniająca krzyż”. Mężowie daliby wtedy „jakieś inne świadectwo swej męskości niż brody i noszenie pustych pantalonów”. Nie „ryzykowaliby” już, że „rogi przyprawią im dilda”.
Nic takiego się nie stało. Petycja nie miała żadnego wpływu na rosnącą popularność kawy w Anglii. Kawiarni wciąż przybywało, a spożycie rosło jeszcze w XVIII wieku. Dwadzieścia sześć lat później powróciła jeszcze skrócona wersja jako „City Wife's Petition Against Coffee”.
Już w 1663 roku odnotowano 82 kawiarnie w samym City of London, zwanym „Square Mile”, handlowym sercu stolicy. W 1739 roku późniejszy spis wykazał 144 w City i 551 w całej metropolii, czyli mniej więcej jedną na 1000 mieszkańców. To herbata wyparła później kawę w Wielkiej Brytanii.
Prawdziwe zagrożenie nadeszło z innej strony. Po 1660 roku Karol II dwukrotnie wystąpił przeciw kawiarniom, w których widział ośrodki opozycji. Za każdym razem ministrowie odwodzili go od tego, wskazując, jak korzystają z nich jego własni stronnicy.
Królewska proklamacja nakazywała też sędziom pokoju „odwołać i unieważnić wszelkie licencje” na sprzedaż „wszelkiej kawy, czekolady, szerbetu lub herbaty”. Skarżyła się, że „wielu rzemieślników i innych trwoni na tym znaczną część swego czasu”. Miała wejść w życie 10 stycznia 1676 roku, a wycofano ją dwa dni wcześniej. Nie znaleźliśmy niczego, co wiązałoby ją z pamfletem.
Historie poboczne z pierwszych lat kawy w Anglii
Lament Toma Farthinga
Petycja przechodzi w prześmiewczą piosenkę: „Tomie Farthingu, Tomie Farthingu, gdzieś ty bywał, Tomie Farthingu?”. Kolejne wersy dostarczają puenty: „Dwunasta, nim progi przekroczysz, druga, nim dzieła się podejmiesz, a w końcu nic nie zdziałasz”.
Sztuka, której Samuel Pepys nie mógł znieść
Kawa po raz pierwszy trafiła na angielską scenę w 1667 roku, w sztuce Tarugo's Wiles, or the Coffee House Thomasa St. Serfa. Karol II i książę Yorku byli na premierze. Samuel Pepys nazwał ją „najbardziej niedorzeczną i mdłą sztuką, jaką widziałem w życiu”.
Pierwsza filiżanka, jaką widział John Evelyn
John Evelyn, student Balliol College w Oksfordzie, napisał, że Nathaniel Conopios, gość z Grecji, „był pierwszym, którego widziałem pijącego kawę”.
Co wciąż mówi nam sprośny żart sprzed 350 lat
Petycja nie dowodzi, że londynki powstały przeciw kawie, bo nie wiemy, kto ją napisał. Nie mówi nam nic wiarygodnego o tym, jak kawa działa na organizm. I niczego nie powstrzymała: atakowany przez nią „paskudnie gorzki” napój wciąż zdobywał klientów.
Jej wartość leży gdzie indziej. Czytana uważnie, pokazuje społeczeństwo, które jednocześnie styka się z nowym środkiem pobudzającym i nowym rodzajem lokalu. Lęk przed obcymi wpływami, przestrogi lekarzy i gniew z powodu nieobecnych mężów spadły na tę samą filiżankę.
Kpina wskazuje też na coś prawdziwego. Kawiarnie dały ludziom o różnych poglądach politycznych przestrzeń publiczną do spotkań, planowania i dyskusji. „Żaby w kałuży” załatwiały czasem poważne interesy. Z Lloyd's Coffee House przy Tower Street, założonej w 1688 roku, wyrósł rynek ubezpieczeniowy Lloyd's of London, który działa do dziś.
Kiedy więc następnym razem zasiedzisz się nad kawą i będziesz naprawiać świat, pomyśl o tym pamflecie. Ktoś uznał kiedyś ten nawyk za tak śmieszny, że napisał o nim sześć stron plugawych żartów.
