Zamów dziś mochę, a dostaniesz espresso, czekoladę i mleko. Słowo to oznaczało jednak najpierw miejsce: Mokhę, po arabsku al-Makhā, port na wybrzeżu Morza Czerwonego w Jemenie. Do końca XVII wieku niemal każde ziarno kawy wypite w Europie wypływało z jej przystani.

Mokha rządziła handlem kawą aż do lat 20. XVIII wieku, a szczyt świetności przeżyła w pierwszej ćwierci tego stulecia. Potem pałeczkę przejęła Jawa, a miasto wróciło do rybołówstwa. Nazwa przeżyła handel: trwa w mieszance, w kawiarce i w czekoladowym napoju.

Jak mały port utrzymał w rękach światowy handel kawą i dlaczego go stracił? Ta historia prowadzi od osmańskiego prawa celnego do holenderskich plantacji na Jawie, przez dżumę i mielizny. Ziarna schodziły z gór na grzbietach wielbłądów, a potem płynęły dookoła Afryki albo w górę Morza Czerwonego, w stronę Kairu. Ta historia wyjaśnia też, dlaczego „mocha” stała się w karcie kawiarni tak mylącym słowem.

Port kawowy, w którym nie wyrósł ani jeden kawowiec

Mokha to pierwszy port na północ od cieśniny Bab-el-Mandeb, wąskiej bramy między Morzem Czerwonym a Morzem Arabskim. W mieście jest gorąco i sucho. Kawa nigdy tu nie rosła: ziarna schodziły z górzystego wnętrza Jemenu.

Sama kawa przywędrowała z Etiopii. Jemen był pierwszym miejscem, gdzie uprawiano ją poza jej ojczyzną, a w XV i XVI wieku była tam już dobrze zadomowiona.

Rolnicy sadzili ją na tarasach wokół górskich wiosek, wśród upraw żywnościowych. Założone w latach 40. XVI wieku tarasy przez kolejne 150 lat pozostawały jedynym na świecie źródłem uprawnej kawy. Indyjscy kupcy, Banyanie, prawdopodobnie finansowali te nasadzenia za pośrednictwem swoich sieci kredytowych.

Zanim Osmanowie dotarli do Jemenu w 1538 roku, Mokha była małą wioską rybacką. To oni zrobili z niej miasto portowe. Kluczowe okazało się prawo: każdy statek wpływający na Morze Czerwone musiał zawinąć do Mokhy i zapłacić cło od ładunku. Miejsce było też dobrze położone między Morzem Czerwonym a Morzem Arabskim.

W 1625 roku portugalski jezuita Jerónimo Lobo opisał miasto niegdyś mało znaczące, które stało się głównym ośrodkiem Jemenu pod władzą turecką. Pasza wciąż jednak rezydował w Sanie, dwa dni drogi w głąb lądu. Gdy w 1635 roku dynastia Kasimidów wygnała Osmanów, Mokha zachowała swoje znaczenie.

Złoty wiek: kto handlował w porcie Mokha?

Wielkie lata Mokhy przypadają mniej więcej na okres od 1600 do 1850 roku, ze szczytem w pierwszej ćwierci XVIII wieku. Na początku kawa stanowiła tylko niewielką część handlu. Statki wiozły też porcelanę, indyjskie tkaniny, metale i zniewolonych ludzi ze Wschodniej Afryki.

Port: 23 000 mieszkańców i wiele języków

W pierwszych dwóch dekadach XVII wieku Mokha rozrosła się do około 23 000 mieszkańców, dorównując niektórym ówczesnym portom holenderskim czy angielskim. Większość stanowili mężczyźni. Obok siebie żyli Jemeńczycy, jemeńscy Żydzi, Somalijczycy i od dawna osiadli Hindusi. Z władzami porozumiewano się po arabsku i po turecku, a na nabrzeżach słychać było perski, portugalski, angielski, niderlandzki i malajski.

Przyjezdni kupcy stanowili niewielką mniejszość, liczącą od 1500 do 2000 osób. Kalendarz wyznaczał monsun. Statki z Indii i Wschodniej Afryki przypływały w marcu i odpływały we wrześniu, bo indyjskie załogi musiały wrócić do domu przed październikiem, inaczej czekały je przeciwne wiatry.

Przybywają Europejczycy

Holenderska Kompania Wschodnioindyjska (VOC) powstała w 1602 roku. Holenderscy kupcy odwiedzili Aden w 1614 roku, a do Mokhy po raz pierwszy przybyli w 1616 roku, lecz na otwarcie faktorii czekali kilka lat. Anglicy dotarli na jemeńskie rynki kawy w 1609 roku. W tym samym roku żeglarz John Jourdain zanotował, że kawa jest „wielkim towarem, wywożą ją bowiem do wielkiego Kairu i wszystkich innych miejsc Turcji, a także do Indii”.

W 1640 roku holenderski kupiec Wurffbain zaoferował w Amsterdamie pierwszy handlowy ładunek kawy Mocha. Regularny import ruszył w 1663 roku. Kompanie angielska, holenderska i francuska utrzymywały w mieście faktorie, czyli placówki handlowe.

Z gór na nabrzeża

Kawa docierała do Mokhy na wielbłądach, głównie z położonego w głębi lądu targu w Bayt al-Faqih. Jedna dostawa dla Anglików mogła liczyć od 50 do 60 wielbłądzich ładunków.

Stamtąd kawa ruszała dwiema drogami. Statki europejskie wiozły ją dookoła Przylądka Dobrej Nadziei. Kupcy tureccy wysyłali ją przez Suez do Kairu, a dalej Nilem do Aleksandrii, gdzie pasza ustalał cenę kairską zależnie od podaży. Do końca XVII wieku praktycznie cała kawa przeznaczona dla Europy wyruszała w drogę z Mokhy. W 1722 roku sama Anglia otrzymywała rocznie od 60 000 do 70 000 bel.

Jak port stał się słowem: Mocha, moka i café mocha

Kawa wysyłana przez port zabrała jego nazwę za morze, a nazwa przetrwała handel. William Ukers, autor All About Coffee, pisał w 1922 roku, że nazwa Mocha na trwałe przylgnęła do kawy jemeńskiej. Opisywał małe, twarde, nieregularne ziarna, od oliwkowozielonych po bladożółte, o winnym smaku i wyraźnej kwasowości.

Pisownia szybko przesunęła się w stronę „moka”, używanej na określenie mocnych, ostrych w smaku kaw z Jemenu. Noszą ją wciąż niektóre kawy naturalne z innych regionów, jak etiopska Moka Harrar, która ma te same dzikie, owocowe nuty. Ziarna jemeńskie sprzedaje się też jako Sanani, czyli „z Sany”.

Kwasowość Mochy i niska cena Jawy dały początek pierwszej mieszance kawy. Mocha-Java łączyła żywą Mochę z body tańszej Jawy, co przy okazji obniżało cenę. Dawni znawcy wciąż uznawali za ideał proporcję dwóch trzecich Jawy i jednej trzeciej Mochy. Nazwa Mocha-Java nigdy nie była chroniona i stała się określeniem stylu palarni, a nie pochodzenia.

W 1912 roku sąd w Chicago orzekł, że kawę etiopską należy sprzedawać jako „Abyssinian Mocha”; władze USA zastrzegły następnie samo słowo „Mocha” dla kawy uprawianej w Jemenie.

Słowo wędrowało dalej. W Niemczech kawę po turecku nazywa się Mokka, a kawiarka moka bierze nazwę właśnie od tego miasta.

Czekoladowa café mocha pojawiła się znacznie później. W amerykańskich podręcznikach dla kawiarni z lat 60. XX wieku najbliższymi napojami były caffè chocolaccino i caffè Borgia. W 1993 roku amerykańskie kawiarnie po prostu dodawały do latte syrop czekoladowy i nazywały to mochą.

Jak Jemen stracił monopol

Władcy Jemenu zazdrośnie strzegli swoich drzew. Ziarna mogły opuścić kraj dopiero po ugotowaniu lub prażeniu, tak by nie mogły już wykiełkować. Nasiona kawy szybko tracą też zdolność kiełkowania, co może tłumaczyć część wczesnych niepowodzeń za granicą.

Blokada nie wytrzymała. Indyjska tradycja przypisuje muzułmańskiemu pielgrzymowi, Baba Budanowi, przemycenie nasion do Chickmaglur w Majsurze. To legenda, a jej data jest sporna: według niektórych przekazów 1600 rok, według lepszych 1695. Pełną historię tych skradzionych roślin opowiadamy w naszym tekście o tym, jak kawa rozprzestrzeniła się po świecie.

Jawa odwraca sytuację

W 1696 roku rośliny wyhodowane z arabskich nasion trafiły z Malabaru na Jawę, gdzie zniszczyły je trzęsienie ziemi i powódź. Druga partia sadzonek z 1699 roku przetrwała i dała początek całej kawie Holenderskich Indii Wschodnich. Pierwszy regularny ładunek, 406 kg, dotarł do Holandii w 1711 roku.

Załamanie było gwałtowne. W 1721 roku 90% kawy sprzedawanej w Amsterdamie pochodziło z Mochy. W 1726 roku 90% dostarczała już Jawa.

Kawę z Jawy uważano za gorszą, ale była tańsza. VOC narzucała lokalnym władcom kontyngenty i stałe ceny, a ci zmuszali poddanych do uprawy kawy w ramach daniny. Ta praca przymusowa trwała jeszcze długo w XIX wieku.

Bourbon, Karaiby, potem Brazylia

Za Jawą poszli inni. VOC zasadziła kawę w Surinamie w 1712 roku. Francuzi przywieźli rośliny z Mochy na Bourbon, dzisiejszy Reunion, w 1715 roku. Tamtejsze plantacje opierały się na pracy zniewolonych Afrykanów. Wyspa dała nazwę odmianie Bourbon, znanej dziś ze słodyczy w filiżance.

W tym samym roku kawa dotarła na Saint-Domingue (Haiti), a w 1723 roku na Martynikę. W latach 1787–1789 kolonie francuskie produkowały ponad dwie trzecie światowej kawy. Produkcja przesunęła się do Indii Zachodnich, potem do Indii Wschodnich, a w końcu do Brazylii.

Mielizny, dżuma i Aden: dlaczego Mokha podupadła?

Mokhy nie wykończył jeden cios. W XVIII wieku dżuma zabiła połowę mieszkańców i miasto nigdy w pełni się nie podniosło. Gdy w latach 60. XVIII wieku odwiedził je Carsten Niebuhr, upadek już się zaczął. Jego plan miasta i portu ukazał się w Amsterdamie w 1776 roku.

Konkurencja przyszła też zza morza. Mokha w dużej mierze polegała na kawie etiopskiej z okolic Hararu, wysyłanej przez somalijskich kupców z Berbery: stanowiła ona nawet dwie trzecie jej dostaw. W połowie lat 30. XIX wieku Etiopia sprzedawała kawę do Afryki Północnej za jedną trzecią ceny ziaren arabskich.

Szkód dopełniła wojna. W grudniu 1820 roku brytyjski okręt wojenny i siły Kompanii Wschodnioindyjskiej zniszczyły oba forty miasta. Egipski Ibrahim Pasza zburzył później falochron i cytadelę. Mielizny utrudniały utrzymanie drożności kotwicowiska i na początku XIX wieku port przestał służyć handlowi kawą.

Gdy Brytyjczycy przejęli kontrolę nad Adenem, handel przeniósł się tam i do Hodeidy. W 1922 roku kawa jemeńska trafiała w świat głównie przez Aden.

Odwiedzający widzieli skutki. W 1859 roku Jacob Saphir zastał wiele pustych domów. W 1909 roku podróżnik Hermann Burchardt nazwał Mokhę „jedną z najbardziej zapomnianych przez Boga mieścin w Azji”. W 1955 roku otwarto nowoczesny port, ale gospodarka miasta opiera się dziś głównie na rybołówstwie. W 2005 roku miało ono 16 794 mieszkańców.

Wojna znów je dosięgła. Huti zajęli Mokhę w 2015 roku, a siły prorządowe odbiły ją w 2017 roku. Oddziały Huti ponownie zdobyły miasto 10 września 2026 roku. 5 października siły rządowe ogłosiły, że je odbiły, co następnego dnia zakwestionowano na miejscu.

Święci, latarnie i zajazdy: legendy Mokhy

Święty, który „wynalazł” kawę

Patronem Mokhy jest Ali ibn Omar asz-Szazili. W 1609 roku Anglik William Revett zanotował na miejscu, że ten święty mąż jako pierwszy pił kawę.

Inna legenda opowiada o szejku Omarze, wygnanym na pustynię około 1258 roku, który przeżył dzięki gotowanym owocom kawowca. Jego uzdrowienia sprawiły, że powrócił w triumfie. Podobnie jak inne legendy o pochodzeniu kawy, są to opowieści, a nie historia.

Minaret zamiast latarni, zajazd dla wszystkich

Minarety meczetu asz-Szazilego prowadziły statki do portu. Wpływać mogły tylko małe jednostki: duże statki kotwiczyły co najmniej dwa kilometry od brzegu.

W latach 50. XVIII wieku ogromny „dom gościnny Proroka Mahometa” wynajmował setki cel każdemu przybyszowi, bez względu na wyznanie. Około 400 żydowskich rodzin kupieckich mieszkało w krytych strzechą chatach za murami.

Smak dawnej Mokhy: jaka jest dziś kawa jemeńska

Podobnie jak sąsiedzi z drugiej strony Morza Czerwonego, których opisujemy w naszym przewodniku po afrykańskich regionach kawowych, Jemen uprawia kawę na sprzedaż. Robi to dłużej niż jakikolwiek inny kraj, a jego kawa nigdy nie stała się kawą commodity.

Wyselekcjonowane tam odmiany leżą u źródeł kawy na całym świecie, z wyjątkiem, prawdopodobnie, Etiopii. Uprawiać można tylko 3% ziemi, a tarasy wymagają nawadniania. Wody jest tak mało, że cała kawa jemeńska jest obrabiana metodą naturalną: owoce suszą się w całości, zwykle na dachach.

W filiżance spodziewaj się suszonych owoców, winnej kwasowości i dzikiego, lekko sfermentowanego charakteru, który niektórzy uwielbiają. Odizolowane farmy zachowały wiele tradycyjnych odmian: Mattari, Harazi, Ismaili czy Sanani. Pochodzenie kaw rzadko daje się prześledzić dokładniej niż do regionu, a sprzedaje się je często jako „Mocha” z nazwą odmiany.

Jemen wyprodukował w 2016 roku 125 000 worków po 60 kg. Od wybuchu wojny w 2015 roku eksport spadł do nieco ponad połowy poziomu sprzed wojny. Duży popyt i ograniczona produkcja utrzymują wysokie ceny, a mniej więcej połowa eksportu trafia do Arabii Saudyjskiej. Kawę etiopską coraz częściej podaje się za jemeńską.

Miejscowi parzą też jak herbatę qishr, suszoną łuskę owocu kawowca. Port podupadł, ale jego nazwa wciąż oznacza jedno z najrzadszych pochodzeń kawy.