Miąższ kawowca to pokaźna część owocu, która zostaje po wyjęciu ziaren. W artykule o cascarze widzieliśmy, jak staje się napojem, nawozem albo gnije na hałdach. Na starym pastwisku na południu Kostaryki dostał inne zadanie: wyhodować las.
Eksperyment opisali Rebecca Cole i Rakan Zahawi z Uniwersytetu Hawajskiego w badaniu opublikowanym w 2021 roku w Ecological Solutions and Evidence. Na wyjałowionej ziemi rozłożyli grubą warstwę miąższu. Dwa lata później poletko zamieniło się w młody zagajnik z koroną drzew wyższą niż 4 m. Sąsiednie poletko bez miąższu wciąż porastała obca trawa pastewna.
„To był naprawdę las na kofeinie” – powiedziała Cole, która dorastała na kostarykańskiej plantacji kawy. Pomysł wziął się ze starszego eksperymentu ze skórkami pomarańczy w północno-zachodniej Kostaryce.
Dlaczego stare pastwiska nie zamieniają się z powrotem w las?
Porzucone tropikalne pole rzadko samo zarasta drzewami. Obce trawy pastewne i chwasty przejmują teren i nie pozwalają zakorzenić się siewkom rodzimych drzew. Konkurencja ze strony tych traw to jeden z głównych powodów, dla których młode drzewa nie przyjmują się na starych pastwiskach.
Gleba też nie pomaga. Lata wypasu zostawiają ją ubitą i pozbawioną składników odżywczych, więc siewki, które jednak wykiełkują, rosną słabo. Z powodu tej niskiej żyzności naturalne odrastanie lasu może się opóźnić o dziesięciolecia.
Zwykłą odpowiedzią jest sadzenie drzew. To najpopularniejsza metoda, ale pracochłonna i kosztowna, a do tłumienia trawy często używa się herbicydów.
Coto Brus, okręg, w którym prowadzono eksperyment, pokazuje skalę problemu. Od 1950 roku jego lasy szybko wycinano pod plantacje kawy i pastwiska. W 2014 roku las pokrywał już tylko około 25% okręgu.
Na starym pastwisku wybranym do eksperymentu ponad 90% powierzchni porastały obce trawy. Główna z nich, trawa palisadowa, to afrykański gatunek pastewny, który bez wypasu dorasta do około 5 m.
Kawa z kolei zostawia po sobie mnóstwo owoców. Miąższ stanowi mniej więcej połowę masy zbiorów. W Kostaryce zwykle trafia na składowiska, gdzie zostawia się go do rozkładu.
Na świecie kawę uprawia się w ponad 60 krajach. Każdy milion 60-kilogramowych worków zostawia do zagospodarowania około 218 400 ton świeżego miąższu i śluzu, czyli lepkiej warstwy otaczającej ziarno. Ta masa, bogata w węglowodany i białko, to cenny kompost.
Duszenie trawy miąższem kawowca
30 wywrotek na jeden hektar
Eksperyment przeprowadzono w Rezerwacie Biologicznym Sabalito, dawnej plantacji kawy przeznaczonej dziś na ochronę przyrody. Zgodnie z przepisami sanitarnymi dotyczącymi odpadów organicznych stanowisko leżało z dala od strumieni, ujęć wody i domów.
Miąższ przekazała pobliska spółdzielnia; jedynym kosztem był wynajem wywrotek. W marcu 2018 roku na powierzchnię 35 × 40 m wysypano 30 wywrotek, czyli około 360 m³. Koparko-ładowarka rozgarnęła je w warstwę o grubości od 40 do 50 cm. Około 10 m dalej wytyczono poletko kontrolne tej samej wielkości, bez miąższu.
Ciepło, pora sucha i płaski teren
Miąższ działa jak gigantyczna pryzma kompostowa, w skali dalekiej od fusów, które kompostujesz w domu. Rozkładając się, nagrzewa się. Pod tak grubą warstwą trawa się dusi, a jej korzenie i podziemne pędy obumierają. Kompostujący się miąższ prawdopodobnie nie pozwala też wykiełkować zakopanym nasionom.
Liczą się dwa warunki. Miąższ trzeba rozłożyć w porze suchej, a nie w porze deszczowej. A teren musi być na tyle płaski, by warstwa pozostała na miejscu. Miąższ jest też alternatywą dla herbicydów, często stosowanych przy sadzeniu drzew.
Niech las wróci sam
Dwa lata później: drzewa zamiast trawy
Po trzech miesiącach warstwa straciła połowę grubości, a trawa pod nią była martwa. Po dwóch latach została już tylko warstwa grubości od 5 do 10 cm.
- Trawa: prawie zniknęła z poletka z miąższem, na poletku kontrolnym wciąż pokrywała ponad 80% powierzchni.
- Wysokość: średnio 4,26 m wobec 1,37 m na poletku kontrolnym.
- Pokrycie powyżej 2 m: 82,55% wobec 21,84%.
- Pokrycie powyżej 5 m, czyli korona młodych drzew: 39,37% wobec 2,32%.
- Drzewa: ponad 20 razy więcej zdrewniałych pędów i blisko 30 razy większe pole przekroju pierśnicowego, czyli łączna powierzchnia przekroju pni.
Dwa gatunki drzew pionierskich, czyli pierwszych, które zasiedlają odsłonięty teren, stanowiły prawie dziewięć pędów na dziesięć. Mimo to na poletku z miąższem rosło pięć gatunków drzew, a na kontrolnym tylko jeden. Ściółki było trzy razy więcej niż na poletku kontrolnym, co jest pierwszym sygnałem powrotu procesów leśnych.
Nikt tych drzew nie posadził. W przegniłym miąższu zamieszkały owady, a za nimi przyleciały ptaki. Pierwsze drzewa wyrosły z nasion przyniesionych przez wiatr albo przez ptaki i nietoperze.
Gleba bogata w węgiel, azot i fosfor
Po dwóch latach gleba na poletku z miąższem zawierała 23,2% węgla wobec 7,2%, 2,7% azotu wobec 0,6% i prawie sześć razy więcej fosforu. Ten ostatni wzrost ma znaczenie, bo glebom tropikalnym często brakuje fosforu.
Gleba była jednak bardziej kwaśna i zawierała mniej potasu. Nie sprawdzono, jak długo te korzyści się utrzymają.
Skórki pomarańczy w Guanacaste: precedens sprzed 16 lat
Umowa z producentem soków
W 1997 roku w północno-zachodniej Kostaryce ekolodzy Daniel Janzen i Winnie Hallwachs złożyli ofertę producentowi soków Del Oro. Firma mogła za darmo wyrzucać skórki pomarańczy na zdegradowane tereny parku w zamian za przekazanie mu części swojego lasu. Po próbie umowę ustalono na 1600 ha lasu pierwotnego.
W 1998 roku 1000 ciężarówek, czyli ponad 12 000 ton skórek, przykryło 3 ha pastwiska opanowanego przez inwazyjną trawę. Konkurencyjna firma TicoFrut wytoczyła wtedy proces, twierdząc, że zanieczyszczono park narodowy. Wygrała przed Sądem Najwyższym i projekt wstrzymano.
Szesnaście lat później
Pozostawiony sam sobie na 16 lat teren zbadano w 2014 roku: naukowcy z Princeton porównali go z nietraktowanym pastwiskiem po drugiej stronie drogi. Na terenie ze skórkami było o 176% więcej biomasy drzewnej, 24 gatunki drzew wobec 8, żyźniejsza gleba i bardziej zwarte sklepienie koron drzew. Rakan Zahawi odwiedził to miejsce na początku XXI wieku, na długo przed tym badaniem: stąd wziął się eksperyment z kawą.
Co trzeba jeszcze sprawdzić
Jedno stanowisko, dwa lata
Eksperyment z kawą obejmuje jedno stanowisko obserwowane przez dwa lata. Żeby nazwać to metodą, potrzeba testów na większej liczbie stanowisk i przez dłuższy czas. Wyniki zapewne będą się różnić: stare pastwiska w Veracruz w Meksyku odradzały się w bardzo różnym tempie. Na Hawajach, gdzie większość rodzimych roślin nie jest przystosowana do żyznych gleb, dodatkowe składniki odżywcze prawdopodobnie pomogłyby roślinom inwazyjnym szybciej się rozprzestrzeniać.
Zanieczyszczenia, zapach i muchy
Surowy miąższ kawowca nie jest nieszkodliwy. Może zawierać zanieczyszczenia organiczne i pozostałości pestycydów, a jego azot i fosfor mogą żywić glony w strumieniach i jeziorach. W eksperymencie nie mierzono emisji ani spływu. Miąższ do tego mocno cuchnie i przyciąga muchy.
Płaski teren, ciężarówki i koszty
Metoda sprawdza się na dość płaskim terenie, gdzie da się kontrolować spływ, a ciężkie ciężarówki mogą wjechać. Przewożenie miąższu ma sens tylko tam, gdzie kosztuje plantacje mniej niż inne sposoby pozbycia się go. Nie ma jeszcze porównania kosztów z sadzeniem drzew.
Od hałdy odpadów do młodego lasu: nowe zadanie dla owocu kawowca
Dla przetwórców kawy miąższ to kosztowny odpad, dlatego oddają go za darmo. Wykorzystanie go do odnowy terenów zamienia ten koszt w korzyść zarówno dla plantacji, jak i dla lasów. Globalne cele, takie jak Bonn Challenge, międzynarodowe zobowiązanie do odtwarzania lasów, wymagają odnowy ogromnych obszarów, więc tanie metody się liczą.
Eksperyment nie dowodzi, że miąższ odbudowuje lasy wszędzie. Pokazuje, że produkt uboczny może dać lasowi szybki start na zdegradowanych terenach tropikalnych. Cole zamierza wypróbować go na innych zdegradowanych terenach, a także z innymi niesprzedanymi produktami ubocznymi, takimi jak skórki pomarańczy. Timothy Treuer, który kierował badaniem terenu ze skórkami pomarańczy w 2014 roku, przestrzegał przed dawaniem przemysłowi rolno-spożywczemu „licencji” na wyrzucanie odpadów „jak popadnie”: eksperymenty muszą pozostać starannie kontrolowane.
Dla miłośników kawy cascara doczekała się ciągu dalszego. Owoc wokół Twojego ziarna może stać się napojem, nawozem, a teraz, na odpowiednim terenie i w odpowiedniej porze roku, początkiem lasu.
