Koffiepulp is de omvangrijke vrucht die overblijft zodra de bonen eruit zijn. In ons artikel over cascara zagen we hoe die wordt gezet als drank, uitgestrooid als meststof of op hopen wordt achtergelaten om te rotten. Op een oude weide in het zuiden van Costa Rica kreeg ze een andere taak: een bos laten groeien.
De proef wordt beschreven door Rebecca Cole en Rakan Zahawi, van de University of Hawaiʻi, in een studie uit 2021 in Ecological Solutions and Evidence. Ze spreidden een dikke laag pulp uit over uitgeputte grond. Twee jaar later was het perceel een jong bos met een kronendak van meer dan 4 m hoog. Het onbehandelde perceel ernaast bestond nog altijd uit uitheems weidegras.
“Dit was echt een bos op cafeïne,” zei Cole, die opgroeide op een koffieboerderij in Costa Rica. Het idee kwam van een oudere proef met sinaasappelschillen, in het noordwesten van Costa Rica.
Waarom worden oude weiden niet vanzelf weer bos?
Een verlaten tropisch veld raakt zelden uit zichzelf vol bomen. Ingevoerde weidegrassen en ruderale planten nemen het over en verhinderen dat zaailingen van inheemse bomen zich vestigen. De concurrentie van deze grassen is een van de belangrijkste redenen waarom jonge bomen het in oude weiden niet redden.
De bodem helpt ook niet. Jaren van begrazing laten hem verdicht en arm aan voedingsstoffen achter, waardoor de zaailingen die wel opkomen slecht groeien. Door die lage vruchtbaarheid kan natuurlijk herstel decennialang uitblijven.
Het gebruikelijke antwoord is bomen planten. Dat is de meest toegepaste methode, maar ze is arbeidsintensief en duur, en vaak worden herbiciden gebruikt om het gras te onderdrukken.
Coto Brus, het kanton waar de proef plaatsvond, laat zien hoe groot het probleem is. Vanaf 1950 werden de bossen er in hoog tempo gekapt voor koffieboerderijen en weiland. In 2014 bedekte bos nog maar zo'n 25% van het kanton.
Op de oude weide die voor de proef werd gekozen, was meer dan 90% van de grond bedekt met ingevoerde grassen. Het belangrijkste, palisadegras, is een Afrikaans voedergewas dat zo'n 5 m hoog kan worden als het niet wordt begraasd.
Koffie laat intussen veel vruchtafval achter. Pulp maakt ongeveer de helft van het gewicht van de oogst uit. In Costa Rica gaat ze meestal naar opslagterreinen, waar ze wordt achtergelaten om te vergaan.
Wereldwijd wordt koffie in meer dan 60 landen geproduceerd. Elk miljoen zakken van 60 kg laat zo'n 218.400 ton verse pulp en mucilage, de kleverige laag rond de boon, achter die moet worden verwerkt. Omdat ze rijk is aan koolhydraten en eiwitten, levert ze waardevolle compost op.
Het gras verstikken met koffiepulp
30 vrachtwagenladingen op één hectare
De proef vond plaats in het Sabalito Biological Reserve, een voormalige koffieboerderij die nu voor natuurbehoud wordt beheerd. Volgens de gezondheidsregels voor organisch afval lag de locatie uit de buurt van beken, waterbronnen en huizen.
Een coöperatie in de buurt schonk de pulp; de enige kosten waren de huur van kiepwagens. In maart 2018 werden 30 vrachtwagenladingen, zo'n 360 m³, gestort op een oppervlak van 35 × 40 m. Een graafmachine spreidde ze uit tot een laag van 40 tot 50 cm dik. Zo'n 10 m verderop werd een controleperceel van dezelfde grootte afgezet, zonder pulp.
Warmte, een droge periode en vlak terrein
De pulp gedraagt zich als een reusachtige composthoop, op een schaal die ver afstaat van het koffiedik dat je thuis composteert. Terwijl ze afbreekt, warmt ze op. Onder zo'n dikke laag stikt het gras, en sterven de wortels en ondergrondse stengels af. De composterende pulp voorkomt waarschijnlijk ook dat begraven zaden ontkiemen.
Twee voorwaarden zijn belangrijk. De pulp moet in een droge periode worden aangebracht, niet in het regenseizoen. En het terrein moet vlak genoeg zijn om de laag op zijn plaats te houden. De pulp is bovendien een alternatief voor de herbiciden die vaak worden gebruikt bij het planten van bomen.
Het bos vanzelf laten terugkomen
Twee jaar later bomen in plaats van gras
Na drie maanden was de laag de helft van haar dikte kwijt en was het gras eronder dood. Na twee jaar restte nog maar een laag van 5 tot 10 cm.
- Gras: vrijwel verdwenen op het pulpperceel, nog altijd meer dan 80% bedekking op het controleperceel.
- Hoogte: gemiddeld 4,26 m, tegenover 1,37 m op het controleperceel.
- Bedekking boven 2 m: 82,55% tegenover 21,84%.
- Bedekking boven 5 m, het jonge bomendek: 39,37% tegenover 2,32%.
- Bomen: meer dan 20 keer zoveel houtige stammen, en bijna 30 keer zoveel grondvlak, de totale doorsnede van de stammen.
Twee pioniersoorten, de eerste bomen die open terrein koloniseren, waren goed voor bijna negen op de tien stammen. Toch telde het pulpperceel vijf boomsoorten, tegenover één op het controleperceel. Er lag drie keer zoveel bladstrooisel als op het controleperceel, een eerste teken dat bosprocessen terugkeren.
Niemand heeft deze bomen geplant. Insecten trokken de verrotte pulp in, en vogels volgden. De eerste bomen groeiden uit zaden die de wind of vogels en vleermuizen hadden aangevoerd.
Een bodem rijk aan koolstof, stikstof en fosfor
Na twee jaar bevatte de bodem van het pulpperceel 23,2% koolstof tegenover 7,2%, 2,7% stikstof tegenover 0,6%, en bijna zes keer zoveel fosfor. Vooral die laatste toename is belangrijk, want tropische bodems hebben vaak een tekort aan fosfor.
De bodem was echter zuurder en bevatte minder kalium. Hoe lang deze verbeteringen standhouden, is niet onderzocht.
Sinaasappelschillen in Guanacaste: het precedent van 16 jaar
Een deal met een sapproducent
In 1997 deden de ecologen Daniel Janzen en Winnie Hallwachs in het noordwesten van Costa Rica een voorstel aan sapproducent Del Oro. Het bedrijf mocht zijn sinaasappelschillen gratis storten op aangetaste grond van het park, in ruil voor een deel van zijn bos. Na een proef werd de deal vastgelegd op 1.600 ha oerbos.
In 1998 bedekten 1.000 vrachtwagenladingen, meer dan 12.000 ton schillen, 3 ha weide die was overwoekerd door een invasief gras. Concurrent TicoFrut spande daarop een rechtszaak aan, met het argument dat een nationaal park was vervuild. Het bedrijf kreeg gelijk bij het Hooggerechtshof, en het project werd stilgelegd.
Zestien jaar later
Na 16 jaar met rust te zijn gelaten, werd de locatie in 2014 onderzocht: onderzoekers van Princeton vergeleken haar met een onbehandelde weide aan de overkant van de weg. Het behandelde terrein bevatte 176% meer houtige biomassa, 24 boomsoorten tegenover 8, een rijkere bodem en een geslotener kronendak. Rakan Zahawi had de locatie begin jaren 2000 bezocht, lang voor dat onderzoek: daaruit groeide de proef met koffie.
Wat nog moet worden getest
Eén locatie, twee jaar
De proef met koffie beslaat één locatie gedurende twee jaar. Voordat je van een methode kunt spreken, zijn tests op meer locaties en over langere perioden nodig. De resultaten zullen waarschijnlijk verschillen: oude weiden in Veracruz, in Mexico, herstelden in heel uiteenlopend tempo. Op Hawaï, waar de meeste inheemse planten niet zijn aangepast aan rijke bodems, zouden extra voedingsstoffen invasieve planten waarschijnlijk helpen zich sneller te verspreiden.
Vervuiling, stank en vliegen
Rauwe koffiepulp is niet onschuldig. Ze kan organische verontreinigende stoffen en residuen van pesticiden bevatten, en haar stikstof en fosfor kunnen algen in beken en meren voeden. De proef heeft geen emissies of afspoeling gemeten. De pulp stinkt bovendien sterk en trekt vliegen aan.
Vlak terrein, vrachtwagens en kosten
De methode past bij vrij vlak terrein, waar afspoeling te beheersen is en zware vrachtwagens kunnen komen. Pulp aanvoeren heeft alleen zin waar het boerderijen minder kost dan andere manieren om ervan af te komen. Een kostenvergelijking met het planten van bomen bestaat nog niet.
Van afvalberg tot jong bos: een taak voor de koffievrucht
Voor koffieverwerkers is pulp afval dat geld kost, dus geven ze die weg. Door die in te zetten voor landherstel wordt die kostenpost een winst voor zowel boerderijen als bossen. Wereldwijde doelen zoals de Bonn Challenge, een internationale toezegging om bossen te herstellen, vragen om het herstel van enorme oppervlakten, dus doen goedkope methoden ertoe.
De proef bewijst niet dat pulp overal bossen laat teruggroeien. Ze laat zien dat een bijproduct een bos op gang kan helpen op aangetaste tropische grond. Cole wil het uitproberen op andere aangetaste locaties, en met andere onverkochte bijproducten zoals sinaasappelschillen. Timothy Treuer, die het onderzoek van 2014 op de sinaasappellocatie leidde, waarschuwde ervoor de agro-industrie een “vrijbrief” te geven om afval “zomaar overal” te dumpen: proeven moeten zorgvuldig gecontroleerd blijven.
Voor koffieliefhebbers krijgt cascara een vervolg. De vrucht rond je boon kan een drank worden, een meststof, en nu, op het juiste terrein en in het juiste seizoen, het begin van een bos.
