Od 30 grudnia 2026 roku kawa sprzedawana w Unii Europejskiej musi wykazać, gdzie wyrosła. Tego dnia unijne rozporządzenie w sprawie wylesiania (EUDR) zaczyna obowiązywać duże i średnie firmy, po dwóch przesunięciach i jednym przeglądzie. Większość mikro- i małych przedsiębiorstw dołączy 30 czerwca 2027 roku. W świetle tego prawa kawa „wolna od wylesiania” to nie naklejka na opakowaniu, tylko ślad w dokumentach, który prowadzi od działki aż do importera.
Chodzi o rozporządzenie (UE) 2023/1115, w którym kawa występuje obok kakao, oleju palmowego, soi i drewna. Jego cel łatwo ująć: produkty wprowadzane na rynek UE lub z niego eksportowane nie mogą przyczyniać się do wylesiania ani degradacji lasów. Przepisy zmieniono w grudniu 2024 roku, a potem ponownie w grudniu 2025 roku, aby je uprościć. Oto, czego wymagają od kawy, kto i co musi udowodnić oraz co zmienia się dla filiżanki w Twoich rękach.
Co oznacza „wolna od wylesiania” w przypadku kawy?
EUDR obejmuje siedem towarów: bydło, kakao, kawę, olej palmowy, kauczuk, soję i drewno, a także wytworzone z nich produkty. Kto wprowadza je na rynek UE albo je eksportuje, musi udowodnić dwie rzeczy. Produkt jest wolny od wylesiania i został wytworzony zgodnie z prawem kraju pochodzenia.
„Wolny od wylesiania” oznacza uprawiany na gruntach, których nie wykarczowano po 31 grudnia 2020 roku. Ziarna, kawa mielona czy kapsułki: każdą kawę sprzedawaną w UE trzeba móc prześledzić do roślin uprawianych na takich gruntach. Legalność obejmuje prawo kraju produkcji dotyczące praw do użytkowania gruntów, gospodarki leśnej, pracy, podatków i praw człowieka.
Dowód zaczyna się od mapy. Podmioty zbierają geolokalizację każdej działki: wielokąt wyznaczający cały obwód w przypadku działek powyżej 4 hektarów, pojedynczy punkt w przypadku mniejszych. Do tego dochodzą produkt, jego ilość, kraj, okres produkcji oraz dostawca i odbiorca.
Zanim kawa trafi na rynek, podmiot składa oświadczenie o zachowaniu należytej staranności, czyli deklarację, że kawa została sprawdzona. Trafia ono do systemu informacyjnego EUDR, internetowego rejestru UE. Aby wykazać, że na działce nie było lasu przed datą graniczną, firmy często będą sięgać po zdjęcia satelitarne.
Dwa przesunięcia i przegląd: jak doszło do grudnia 2026?
Rozporządzenie przyjęto 31 maja 2023 roku, a weszło w życie 29 czerwca 2023 roku. Początkowo miało być stosowane od 30 grudnia 2024 roku. W październiku 2024 roku Komisja zaproponowała przesunięcie o 12 miesięcy, po skargach partnerów handlowych, w tym Brazylii i USA. Rozporządzenie zmieniające nadało temu moc prawną: 30 grudnia 2025 roku dla dużych i średnich firm, 30 czerwca 2026 roku dla małych.
Drugie przesunięcie wynikło z kwestii informatycznych. W 2025 roku prognozowany ruch w systemie informacyjnym znacznie przekraczał założenia. Aby uniknąć awarii, Komisja zaproponowała w październiku 2025 roku ukierunkowane zmiany. 26 listopada 2025 roku Parlament Europejski przegłosował pakiet upraszczający stosunkiem głosów 402 do 250, przesuwając terminy o kolejny rok.
Akt zmieniający, rozporządzenie (UE) 2025/2650, opublikowano 23 grudnia 2025 roku. Ustalił obecne terminy i przewidział „przegląd upraszczający”.
Sprawozdanie Komisji, COM(2026) 191, z 4 maja 2026 roku, stwierdza, że obciążenie firm znacząco się zmniejszyło, przede wszystkim dla przedsiębiorstw kupujących w krajach niskiego ryzyka, drobnych producentów surowców i firm w dalszej części łańcucha. W imię pewności prawa nie zaproponowano żadnych dalszych zmian w samym rozporządzeniu.
Importer, palarnia, kawiarnia: kto i co musi udowodnić?
EUDR wyróżnia trzy role: podmiot na początkowym etapie łańcucha, podmiot na dalszym etapie łańcucha i handlowca. Jedna firma może pełnić kilka ról, w zależności od produktu.
Firma importująca zieloną kawę, która nie jest bezkofeinowa, jest zwykle podmiotem na początkowym etapie łańcucha. Odpowiada za całą procedurę należytej staranności, w trzech krokach: zebrać informacje, ocenić ryzyko, ograniczyć je, gdy nie jest znikome. Przechowuje dokumentację przez pięć lat.
Palenie zmienia kod celny kawy, podobnie jak dekofeinizacja. Firma, która pali lub dekofeinizuje kawę, jest zazwyczaj podmiotem na dalszym etapie łańcucha, o ile jej zielona kawa była już objęta procedurą. Sklepy i kawiarnie również są podmiotami na dalszym etapie łańcucha. Firma odsprzedająca kawę w niezmienionej postaci jest handlowcem.
Od rewizji z grudnia 2025 roku oświadczenie składa tylko pierwszy podmiot. Większe firmy na dalszym etapie łańcucha i handlowcy głównie rejestrują się w systemie. Ci, którzy stoją zaraz po importerze, przechowują przekazane im numery oświadczeń. Wszyscy muszą powiadomić władze, jeśli dowiedzą się o naruszeniu, ale nie mają obowiązku zbierania czegokolwiek od konsumentów końcowych.
Od maja 2025 roku przepisy Komisji klasyfikują kraje lub ich części jako obszary niskiego, standardowego lub wysokiego ryzyka. Kawa pochodząca wyłącznie z obszarów niskiego ryzyka podlega lżejszej procedurze. Kontrole skupiają się na obszarach wyższego ryzyka, odpowiadających za 95% światowej utraty lasów.
Kawa rozpuszczalna trafi na listę w 2027 roku
W 2024 roku rozporządzenie obejmowało kawę zieloną i paloną, ale nie kawę rozpuszczalną. Jej pominięcie groziło tym, że wylesianie przeniesie się na produkt spoza przepisów, zamiast się skończyć.
13 lipca 2026 roku Komisja przyjęła akt delegowany, czyli aktualizację techniczną dokonywaną pod nadzorem Parlamentu i Rady. Rozporządzenie delegowane (UE) 2026/2102 dodaje kawę rozpuszczalną, niektóre pochodne oleju palmowego i mrożone ozory wołowe. Usuwa też kilka pozycji, takich jak skóra i opony bieżnikowane. Siedem towarów pozostaje bez zmian. Nowe produkty zostaną objęte przepisami 30 grudnia 2027 roku, co daje firmom czas na przygotowanie.
Drobni plantatorzy i ceny: kto poniesie koszty?
Do UE trafia każdego roku około trzech milionów ton zielonej kawy. Kawa rośnie w ponad 60 krajach na 12,5 mln gospodarstw, z których 84% ma mniej niż dwa hektary. Drobni plantatorzy wytwarzają szacunkowo 73% światowej kawy.
Prześledzenie drogi tej kawy jest trudne. W 2024 roku tylko około 20% importu do UE było objęte zweryfikowanym systemem certyfikacji. Kolejne 30% pochodziło bezpośrednio z dużego gospodarstwa lub spółdzielni.
Pozostała połowa przechodziła przez wiele rąk. W Wietnamie czy Indonezji między działką a eksporterem może stać nawet 10 drobnych pośredników. Krajowe aukcje w Kenii, Etiopii i Tanzanii jeszcze bardziej zacierają ślad.
Stąd główna obawa: kupujący mogą faworyzować duże plantacje i spółdzielnie, które są w stanie dostarczyć współrzędne działek. Grupy producentów, handlowcy i duże palarnie ostrzegali, że źle skonstruowane przepisy mogą odciąć drobnych plantatorów od Europy. Utracone dochody mogłyby z kolei zepchnąć rolników z powrotem w stronę lasu.
Kraje pochodzenia tworzą własne narzędzia. Etiopia śledzi kawę za pomocą aplikacji mobilnych, Kenia korzysta z teledetekcji, a Honduras wysłał już do UE kawę w pełni identyfikowalną.
Branża jest podzielona. W lipcu 2025 roku prezes Lavazzy wezwał do kolejnego przesunięcia, ostrzegając przed wzrostem cen. Firmy, w tym Nestlé, Ferrero i Danone, poparły przepisy w liście: „każde odroczenie lub osłabienie stworzyłoby niebezpieczną próżnię regulacyjną”.
Dzięki uproszczeniom szacowane roczne koszty dostosowania się do przepisów spadły o około 75%, z 8,1 mld euro do 2,0 mld euro. Oczekiwane korzyści wynoszą około 7 mld euro rocznie, wliczając 208 000 hektarów wylesiania, którego co roku uda się uniknąć.
Ile będzie kosztować opakowanie kawy, wciąż nie wiadomo. Koszty mogą zostać przerzucone na pijących kawę, a identyfikowalne partie mogą stać się trudniej dostępne poza Europą.
Co naprawdę gwarantuje kawa wolna od wylesiania
EUDR to obowiązek należytej staranności nałożony na firmy, oparty na dacie granicznej 31 grudnia 2020 roku. Kiedy po 30 grudnia 2026 roku kupujesz ziarna w Europie, dowód spoczywa na importerze i firmach, które są po nim w łańcuchu. Nie musisz niczego deklarować: żadna firma w łańcuchu, łącznie ze sklepami, nie musi zbierać od Ciebie informacji. „Wolna od wylesiania” obiecuje natomiast weryfikację: firma powiązała kawę z naniesioną na mapę działką, datą graniczną i prawem kraju, w którym wyrosła.
Nawet kawa certyfikowana nie ma drogi na skróty: gospodarstwa z certyfikatem Rainforest Alliance, 4C czy Fairtrade nadal muszą dokładnie nanieść swoje działki na mapę. Satelity też mają swoje ograniczenia: nie każdy algorytm potrafi rozpoznać kawę uprawianą w cieniu czy skraj lasu.
Kawa może napędzać wylesianie w tropikach, ale niektóre systemy uprawy chronią też lasy i bioróżnorodność. Arabika wyewoluowała jako krzew podszytu, a kawa uprawiana pod drzewami dającymi cień jest powszechna w Etiopii i części Ameryki Środkowej. To, czy prawo nagrodzi te gospodarstwa, czy wypchnie z rynku ich najmniejszych plantatorów, to pytanie, które warto śledzić. Tak samo jak cenę w Twojej filiżance.
Dowiedz się więcej
Kawa ekologiczna i pestycydy: od filiżanki po plantację
Czy naprawdę jedna filiżanka na pięć jest skażona? Co mierzą dane o pestycydach, co usuwa palenie i dlaczego w kawie ekologicznej chodzi głównie o plantację.
Przeczytaj artykuł →
Historia kawy rozpuszczalnej: innowacja na skalę światową
Od 1901 roku do dziś: historia kawy rozpuszczalnej, czyli innowacje przemysłowe, liofilizacja i rzemieślniczy renesans. Mało znana rewolucja.
Przeczytaj artykuł →
